ظهور ابو عيسى ورّاق ( فت ، 247 ه . ق . ) و ابن الراوندى ( فت ، 245 يا 298 ه . ق . ) و هشام بن حكم ( فت ، 199 ه . ق . ) به اين نكته بر نخورده بودند و اين سه نفر اوّل كسانى هستند كه دعواى فوق را مطرح ساخته‌اند ، « 1 » ولى متكلّمان اماميّه اين عقيده را ردّ كرده مىگويند كه قول به نصّ جلىّ از قديمترين عقايد شيعه است ، امّا چون مخالفان پيش از روزگار ابن الراوندى و ابو عيسى ورّاق و هشام بن الحكم در اين باب سخن كامل و بحث مفصّلى نيافته‌اند ، و تنها براى نخستين بار در مؤلّفات اين سه نفر به شرح و بسط اين مطلب برخورده‌اند گمان برده‌اند كه اين سه نفر واضعان اين مطلب بوده‌اند . « 2 » بر شمردن اسامى و آثار متكلّمان شيعه و بحث دربارهء همهء آن‌ها كارى بس دشوار است و مجالى بيشتر مىخواهد . ما در اينجا مهم‌ّترين آن‌ها را نام مىبريم : 1 . ابو جعفر محمّد بن على بن نعمان كوفى ( فت ، نيمه دوم سدهء دوم هجرى ) معروف به ابو جعفر احول و ملقّب به « مؤمن الطّاق » ، كه مخالفان او را به سبب لوچ بودن « شيطان الطّاق » ناميده‌اند . وى از معاصران ابو حنيفه ( 80 - 150 ه . ق . ) و از اصحاب حضرت امام صادق ( فت ، 148 ه . ق . ) است و از قدماى شيوخ و متكلمان شيعه است ، و با ابو حنيفه و معتزله و خوارج مناظرات بسيار داشته است . « 3 » 2 . هشام بن حكم [ ابو محمّد هشام بن الحكم كوفى ] ( فت ، 199 ه . ق . ) ، از بزرگترين متكلّمان شيعه ، و اوّل كسى است كه با ادلّهء كلامى و نظرى مبحث امامت را مورد بحث قرار داده و حجّت‌هاى آسان ولى مقنع بر اثبات اين موضوع يافته است . او از موالى كنده بوده و با بنى شيبان به كوفه فرود آمده بود . در واسط نشو و نما يافت . در آغاز از مرجئه و از پيروان جهم بن صفوان ( مقتول ، 128 ه . ق . ) بوده ، ولى بعدها از اين فرقه بريده و به دلايل نظرى به امامت از لحاظ شيعه گرويده و از بزرگ‌ترين ياران امام صادق ( ع ) شده است . وى از شيعهء قطعيّه ( يعنى از كسانى كه بر خلاف واقفه به رحلت امام موسى كاظم قطع و يقين كرده بعد از او امام علىّ بن موسى الرّضا ( ع ) را امام مىدانسته‌اند ) و با واقفه ، خوارج ، معتزله پيوسته در مناظره بوده ، و مردى بسيار حاضر جواب و در علم كلام حاذق بوده است . پيش از اين اهمّيّت او را از زبان راغب اصفهانى ياد كرديم ( - موافقان و مخالفان كلام ) . هشام بن حكم از مصنّفان شيعه است ، و در موضوعات دينى ، تاريخى و ادبى مؤلّفات بسيار داشته ، و جزو ملازمان يحيى بن خالد برمكى معدود بوده ، و در مجالس مناظره كه

--> ( 1 ) . سيّد مرتضى ، الشافى ، 98 ؛ تفتازانى ، شرح مقاصد ، 2 / 285 . ( 2 ) . الشافى ، 98 - 99 . ( 3 ) . نجاشى ، رجال ، 288 ؛ نوبختى ، فرق الشيعة ، 66 .